Kỹ năng tư duy sáng tạo và các phương pháp rèn luyện hiệu quả

Có thể không quá lời khi nói rằng, nếu không có tư duy sáng tạo thì không thể có một xã hội phát triển như ngày nay.

Chính nhờ có sáng tạo mà con người qua từng thời đại chế tạo ra biết bao nhiêu thiết bị để “nối dài” khả năng của chúng ta.

Tư duy sáng tạo là gì?

Trước hết, chúng ta cần hiểu “tư duy” và “sáng tạo” là gì?

• Tư duy là 1 quá trình trong hoạt động nhận thức, có mở đầu, diễn biến, kết thúc rõ ràng.
• Sáng tạo là một ý tưởng mới, phù hợp với thời đại và không gian sinh ra nó, và ý tưởng đó mang lại giá trị.

Lecne cho rằng: “Sự sáng tạo là quá trình con người xây dựng cái mới về chất, bằng hành động trí tuệ đặc biệt mà không thể xem như là hệ thống các thao tác hoặc hành động được mô tả thật chính xác và được điều hành nghiêm ngặt.”

Solso R.L quan niệm: “Sáng tạo là một hoạt động nhận thức mà nó đem lại một cách nhìn nhận hay cách giải quyết mới mẻ đối với một vấn đề hay tình huống.”

Kết luận: “Tư duy sáng tạo là một dạng tư duy độc lập, tạo ra ý tưởng mới độc đáo và có hiệu quả giải quyết vấn đề cao. Ý tưởng mới thể hiện ở chỗ phát hiện vấn đề mới, tìm ra hướng đi mới, tạo ra kết quả mới. Tính độc đáo của ý tưởng mới thể hiện ở giải pháp lạ, hiếm, không quen thuộc hoặc duy nhất.”

Vai trò của tư duy sáng tạo

Thế giới và xã hội đang tiến triển với một tốc độ đáng chú ý. Chúng ta cần trang bị cho mình khả năng thích nghi với xu hướng này, chứ không phải để giữ lại. Chúng ta có thể đạt được thành công lớn bằng cách đối mặt với những thách thức và phản ứng với họ bằng cách suy nghĩ và tự tin mới.

• Giúp bạn có khả năng khái quát vấn đề từ đó lấy làm sườn rồi nghiên cứu thêm tài liệu để triển khai theo ý hiểu của mình.
• Giúp bạn được những người xung quanh kính trọng và yêu quý hơn, hơn thế nữa bạn còn tìm được những người bạn thực sự và làm cho những mối quan hệ ấy ngày càng tốt đẹp hơn.
• Phát triển sự nghiệp, có nhiều cơ hội để thăng tiến.
• Kỹ năng tư duy sáng tạo chính là chìa khóa đưa thế giới không ngừng phát triển, giúp con người khám phá, phát minh ra những công trình vĩ đại, giúp xã hội có những bước tiến dài trong lịch sử.

Điều kiện để phát triển tư duy sáng tạo

Điều kiện để quá trình sáng tạo trở thành hiện thực không phải chỉ là một điều kiện đơn độc mà đó là sự tổng hợp của 7 điều kiện chính như sau:

• Não bộ khỏe mạnh và được hoạt động trong môi trường thuận lợi.
• Có nhu cầu khám phá và đặt vấn đề.
• Tràn đầy sự tự tin nội tại.
• Có ý chí và sự nỗ lực mạnh mẽ.
• Biết hoài nghi và không vâng lời là điều không thể thiếu.
• Những suy nghĩ “thói quen” luôn phải loại bỏ.
• Biến hóa những vấn đề trở nên logic và đổi mới.

Các phương pháp rèn luyện tư duy sáng tạo

1. Hãy hành động, đừng ngồi yên đó và mong chờ

Bất kỳ ai sinh ra cũng có khả năng tư duy sáng tạo, nhưng nếu không hành động thì khả năng đó sẽ mất dần theo thời gian.

– Học để sáng tạo: Hoạt động sáng tạo là điều bạn có thể học được. Điểm khác biệt duy nhất cần phải nhận ra là bạn phải kiên nhẫn.

– Hãy luôn tò mò để sáng tạo: Trí não của bạn dễ dàng bị kích thích sáng tạo bởi nền văn hóa trong thế giới thực tế.

Leo Burnett “Sự tò mò về mọi khía cạnh của cuộc sống, tôi nghĩ rằng, vẫn là bí mật của nhiều nhà sáng tạo lớn.”

Khi còn là một đứa trẻ thì tò mò là một trong những bản năng tự nhiên của chúng ta, thế nhưng khi trưởng thành, cá tính này lại dần trở nên phai nhạt.

Michael Gelb chia sẻ “Hầu hết mọi đứa trẻ đều đặt ra rất nhiều câu hỏi. Và đó là cách mà chúng học hỏi trong suốt 5 năm đầu đời. Thế nhưng sau khi chúng ta gửi chúng tới trường học, nơi coi trọng câu trả lời của chúng nhiều hơn là các câu hỏi.” 

– Hãy rèn luyện thói quen đọc sách ở nhiều lĩnh vực khác nhau: Theo chuyên gia sáng tạo Jason Surfrapp (nhà sáng lập mạng xã hội kết nối những người làm việc trong ngành quảng cáo IWearYourShirt.com) nếu muốn có những ý tưởng mới mẻ, đột phá thì ngay bây giờ việc bạn cần làm là đa dạng nội dung đọc khác nhau để có thể mở rộng kiến thức của mình.

– Tập tư duy “Nếu… thì”: đây là một công cụ rất mạnh giúp bạn thay đổi suy nghĩ và bắt đầu tư duy theo hướng khác biệt. Hãy thường xuyên áp dụng cấu trúc nếu thì để có thể hình thành và phát triển tư duy sáng tạo.

2. Ba phương pháp cân bằng trong tư duy sáng tạo

2.1. Cân bằng giữa thực tế và lý tưởng

Tư duy sáng tạo sẽ cho bạn có những suy nghĩ, dự định có tính viễn vông, nhưng dù tư duy của bạn có cao siêu tới đâu bạn cũng luôn phải nhớ rằng bạn cần phải sống, để sống được bạn cần phải có tiền, có của cải vật chất để phục vụ cho cuộc sống hiện tại.

Bạn không thể nhịn ăn để sáng tạo được, những sáng tạo của bạn muốn thực hiện được bạn cũng cần phải vững mạnh về tài chính. Vì vậy, đừng xem nhẹ việc kiếm tiền để phục vụ cho cuộc sống nếu bạn còn muốn tiếp tục sáng tạo.

2.2. Cân bằng trí tưởng tượng và khả năng luận logic

Hẳn là bạn đã từng nghe tới việc phân loại tuýp người dùng não trái (sự sáng tạo, khả năng tưởng tượng) hay tuýp người dùng não phải (khả năng phân tích, suy luận logic) nhiều hơn? Hôm nay, lời khuyên được đưa ra đó là hãy cân bằng cả 2 thứ trên.

Để giúp mọi người có thể phát triển cả hai yếu tố ở trên một cách phù hợp, Gelb đã dạy họ cách tạo ra những sơ đồ tư duy – một cách để bạn tổng hợp lại những ý kiến dựa trên sự tưởng tượng và cả suy luận logic, từ đó có thể nghĩ ra được những ý tưởng mới trong thời gian nhanh nhất có thể.

• Để làm được điều này, bạn cần bắt đầu bằng cách vẽ những nhân tố đại diện cho vấn đề mà bạn đang quan tâm. Từ đó, bạn sẽ mở rộng ra những hình ảnh khác từ một hình ảnh đã vẽ ở trung tâm.
• Ví dụ như khi bạn vẽ phác hình một củ hành, bạn nghĩ tới rau cỏ nên bạn sẽ vẽ… một củ cà rốt, từ củ cà rốt bạn nghĩ tới con thỏ, rồi từ con thỏ bạn nghĩ tới con mèo… cứ thế bạn sẽ vẽ ra được một loạt những thứ khác từ trí tưởng tượng của mình.
• Theo sự hướng dẫn của Gelb thì bạn đừng quá quan trọng vào việc phải vẽ cho đẹp, cho giống thật, hãy cứ vẽ một cách đại khái thôi cũng được.

“Bạn có thể bắt đầu với những hình vẽ đơn giản như là của trẻ con thôi cũng được. Điều quan trọng là khi làm như thế này, bạn sẽ đánh thức những phần não bộ đại diện cho sự sáng tạo đã bị ru ngủ trong suốt thời gian trước đây. Điều này sẽ giúp kích thích tăng khả năng sáng tạo của bản thân bạn lên rất nhiều.”

2.3. Cân bằng giữa cơ thể và tinh thần 

Bạn có thể không biết rằng Leonardo Da Vinci – Một trong những điều được người đời tương truyền nhiều nhất về ông chính là khả năng sáng tạo vô bờ bến, thứ đã giúp ông tiến rất xa cả trong lĩnh vực nghệ thuật lẫn trong việc phát minh, sáng chế.

Thực chất ông là một vận động viên, ông thậm chí còn được biết đến như người đàn ông khỏe nhất tại Florence, thông thạo cả đấu kiếm lẫn cưỡi ngựa.

“Chúng ta thường nghĩ rằng cải thiện sự sáng tạo chỉ diễn ra trên phương diện tinh thần, nhưng thực chất thì nó đòi hỏi rất nhiều năng lượng. Học cách kiểm soát cơ thể, sức sống, năng lượng của chính bản thân mình cũng chính là một phần trong việc cải thiện sự sáng tạo của bản thân.”

3. Thoái mái và cởi mở đầu óc

Hãy dành thời gian gặp gỡ, giao lưu với bạn bè, đồng nghiệp, tìm kiếm những trải nghiệm mới để đầu óc được thanh thản, thoải mái khi đó khả năng sáng tạo của bạn sẽ được phát huy tối đa.

– Một nhân tố tạo nên sự sáng tạo chính là những điều bất ngờ, là việc tìm hiểu về những điều mới lạ mà bạn chưa từng biết đến. Đây là nhân tố chính để tạo nên những sự bùng nổ, phát triển.

• Nếu bạn chỉ làm mãi những công việc cũ, bạn sẽ chẳng bao giờ học được thêm những điều mới mẻ.
• Luôn có những thứ khiến cho bạn cảm thấy ngại ngùng trước những điều nằm ngoài khả năng hiểu biết của bản thân mình và càng cảm thấy thích thú với những điều mới mẻ này, bạn sẽ càng giúp bản thân mình trở nên sáng tạo hơn.

– Mô phỏng để sáng tạo: Quá trình học hỏi và mở rộng suy nghĩ bắt nguồn từ sự bắt chước.

4. Dám thử phá vỡ những nguyên tắc:

– Hãy thử thách bản thân bằng những đột phá mới trong công việc cũng như trong cuộc sống.

– Có thể mọi thứ sẽ trở nên tồi tệ hơn khi bạn thử một phương pháp mới nhưng đó lại là cách giúp bạn tư duy tốt nhất vì nếu không tư duy, sáng tạo bạn sẽ bị mắc trong mớ bòng bong do chính mình tạo nên.

– Sự đa dạng trong suy nghĩ là một yếu tố cần thiết để phát triển sự sáng tạo và nó thể hiện ở khả năng tìm kiếm những hướng đi, những góc nhìn khác của bạn về các vấn đề được đặt ra.

“Vấn đề là khi một người ở vị trí càng cao thì người đó sẽ càng có suy nghĩ cho rằng mọi người xung quanh đều sẽ phải đồng tình với mình. Vì thế, càng ở vị trí cao thì bạn càng phải cố gắng tìm ra những ý kiến khác biệt, có khả năng suy nghĩ độc lập, khách quan.”

5. Loại bỏ nỗi sợ khó khăn, dám nghĩ dám làm

Việc gặp khó khăn trong cuộc sống và công việc là rất bình thường, vì vậy nếu bạn gặp phải khó khăn đừng quá lo lắng, bởi lo lắng không phải là cách giúp bạn giải quyết công việc nhanh hơn mà nó sẽ làm lụi đi khả năng tư duy, sáng tạo, giải quyết vấn đề. Hãy giữ cho tinh thần luôn bình tĩnh, sáng suốt khi đó bạn sẽ nghĩ ra cách để giải quyết khó khăn ngay thôi.

– Dám làm và ko sợ rủi ro: Một ý tưởng mới và một kế hoạch lớn với mức độ rủi ro cao làm bạn trở nên đắn đo và chưa dám hành động đồng nghĩa là bạn đã tự thiêu rụi dần đi những sáng tạo quý giá của bản thân rồi đấy.
Hãy vượt ra khỏi những nỗi lo sợ đó và hành động ngay. Đặt niềm tin vào những ý tưởng của bản thân để phát triển cho mình những khả năng sáng tạo độc đáo và hiệu quả hơn.

“Hãy quên đi những hậu quả của sự thất bại. Thất bại là một đoạn chuyển tiếp mà bạn chuẩn bị cho sự thành công tiếp theo của bạn.” Denis Waitley

6. Kiên trì học hỏi tư duy sáng tạo

Não bộ chính là một loại cơ mà càng sử dụng nhiều thì càng hoạt động tốt hơn. Khoa học đã chứng minh rằng chủ thể lặp lại một hành động càng nhiều lần thì các liên hợp thần kinh của các rãnh vật lý sẽ càng ăn sâu hơn.

– Không ỷ lại: Hãy là người năng động, xắn tay vào giải quyết mọi vấn đề dù khó hay dễ, đừng cất giấu khả năng sáng tạo, nếu không một ngày bạn sẽ trở thành kẻ thụ động, không có chính kiến và những trải nghiệm thú vị riêng cho bản thân.

– Nỗ lực: Cho dù bạn đã tìm ra một giải pháp mà bạn nghĩ chính là đáp án rồi, thì vẫn hãy tiếp tục tìm kiếm thêm giải pháp để có thể áp dụng ở một khía cạnh khác.

– Có kỉ luật: Bạn cần phải xây dựng tính kỉ luật và thói quen hàng ngày cho việc học tập nâng cao sáng tạo. Hãy có một thời khóa biểu và tiến hành một cách đều đặn.

7. Các phương pháp khác thường gặp

+ Phương pháp đặt vấn đề: liệt kê toàn bộ những chi tiết có vấn đề thành một bảng kê. Sau đó lần lượt suy nghĩ từng vấn đề.

+ Phương pháp liên tưởng đôi: liên tưởng đến một thứ hoàn toàn không liên quan để tìm ra giải pháp cho vấn đề của mình.

+ Phương pháp phân tích hình thái: từ một sự vật/sự việc đã có sẵn liệt kê ra các trường hợp có thể xảy ra để lựa chọn, từ đó có dữ liệu để tìm ra 1 phương pháp mới.

Ba phương pháp trên nhằm hạn chế sự lão hoá của bộ não nhưng đối với việc rèn luyện tư duy lại không có hiệu quả bao nhiêu.

Tư duy sáng tạo chính là chìa khóa đưa thế giới không ngừng phát triển, chỉ có tư duy sáng tạo mới có khả năng giúp con người khám phá, phát minh ra những công trình vĩ đại đóng vai trò quan trọng trong việc làm thay đổi xã hội, giúp xã hội có những bước tiến dài trong lịch sử.

Vì thế, hãy luôn rèn luyện cho bản thân tư duy, sáng tạo để phục vụ tốt nhất cho cuộc sống, công việc của bạn và cho cả xã hội.